Kontrola z ZUS na L4 – nowe zasady rozliczania zwolnień lekarskich

Kontrola z ZUS na L4 – nowe zasady rozliczania zwolnień lekarskich

NAJWAŻNIEJSZE W 30 SEKUND:

• 27 stycznia 2026: ZUS zyskuje prawo do kontrolowania L4 na “opiekę” (dziecko/członka rodziny) i może żądać od Ciebie wyjaśnień.
• 13 kwietnia 2026: Wchodzą definicje “czynności incydentalnych”. Będziesz mógł legalnie podpisać rachunek na L4, ale praca na polecenie szefa nadal zabierze Ci prawo do zasiłku.
• Kontrole w domu: Kontroler będzie mógł Cię wylegitymować i wejść na teren Twojej posesji/firmy.

Zmiany dotyczą zakresu kontroli zwolnień lekarskich, w tym nowych uprawnień ZUS do przeprowadzania kontroli świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego. Uprawnionymi do kontroli są Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz pracodawcy zatrudniający powyżej 20 osób.

Dla kogo ten artykuł?

Ten artykuł jest dla Ciebie, jeśli:

• Jesteś na L4 lub planujesz zwolnienie i boisz się kontroli.
• Prowadzisz firmę i chcesz wiedzieć, jakie masz prawa jako płatnik składek.
• Chcesz wiedzieć, czy wyjście do sklepu podczas choroby może pozbawić Cię świadczenia.

Ten artykuł NIE jest dla Ciebie, jeśli:

• Szukasz informacji o rentach stałych (zmiany dotyczą głównie orzecznictwa chorobowego/rehabilitacyjnego).

7 stycznia 2026 r. prezydent podpisał ustawę, która zmienia zasady korzystania z L4 i zasiłku chorobowego. Zmiany jednak będą wchodzić etapami – część przepisów zacznie obowiązywać już pod koniec stycznia, a te najważniejsze z perspektywy tego, co wolno i czego nie wolno na L4 – dopiero wiosną. Jeśli pomylisz daty, ryzykujesz utratę zasiłku, a nawet konieczność zwrotu świadczenia z odsetkami.

W tym artykule rozkładamy ustawę na prosty harmonogram. Pokażemy, od kiedy obowiązują nowe zasady kontroli, co w praktyce oznacza obecna definicja “pracy zarobkowej” i na co zwrócić uwagę, żeby nie wpaść w niepotrzebne kłopoty.

‍

Nowe zasady w przeprowadzeniu kontroli na L4 i przy zasiłku chorobowym - harmonogram 

Etap 1: Zmiany od 27 stycznia 2026 r.

Już 14 dni po ogłoszeniu ustawy - czyli od 27 stycznia 2026 r. - ZUS zyskuje nowe, konkretne narzędzia do kontroli. To pierwszy etap zmian, nastawiony na “uszczelnienie” systemu.

ZUS oraz pracodawcy zyskają dodatkowe uprawnienia, w tym do przeprowadzania niezapowiedzianych wizyt.

UWAGA! Przeprowadzenie kontroli może nastąpić zarówno z urzędu, jak i na wniosek pracodawcy.

Kontrola L4 na "opiekę"

Do tej pory przepisy w sprawie kontroli zwolnień na opiekę (nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny) były niejasne. Teraz ustawa mówi wprost: ZUS ma pełne prawo kontrolować te zwolnienia tak samo jak “zwykłe” L4, niezależnie od powodu konieczności sprawowania opieki.

Co będzie sprawdzane?

• Czy faktycznie sprawujesz opiekę (czy jesteś w domu z chorym).
• Czy w domu nie ma innego domownika, który mógłby zapewnić opiekę (nie dotyczy to opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat - tu rodzic ma prawo do zasiłku nawet, gdy drugi rodzic jest w domu).

Obowiązek złożenia wyjaśnień

ZUS zyskał uprawnienie do żądania od Ciebie wyjaśnień i informacji niezbędnych do ustalenia, co rzeczywiście robiłeś w trakcie zwolnienia. Jeśli dostaniesz pismo z ZUS z pytaniem “dlaczego byłeś w innej miejscowości?”, masz ustawowy obowiązek na nie odpowiedzieć. Unikanie kontaktu może być przesłanką do wstrzymania wypłaty zasiłku.

Etap 2: Zmiany od 13 kwietnia 2026 r.

To najważniejsza data dla Twojego portfela i spokoju. Po 3 miesiącach od ogłoszenia ustawy wchodzą w życie nowe definicje, które wreszcie porządkują to, co dotąd było niejasne - na przykład pytanie: “czy na L4 mogę podpisać fakturę?”.

Definicja "czynności incydentalnych"

Ustawa wprowadza jasne rozróżnienie. Praca zarobkowa (zakazana na L4) to każda czynność przynosząca dochód, NIEZALEŻNIE od podstawy prawnej (etat, zlecenie, faktura).

ALE… wprowadzono wyjątek: Czynności incydentalne. Są to czynności, których:

• Podjęcia wymagają istotne okoliczności,
• Są sporadyczne (niecodzienne).

Ważne! Nie możesz wykonywać czynności incydentalnych w czasie zwolnienia lekarskiego od pracy, jeśli naruszają cel, w jakim to zwolnienie lekarskie zostało wystawione.

Co będzie dozwolone (przykłady):

• Podpisanie pilnego dokumentu urzędowego, którego nie da się przełożyć.
• Opłacenie rachunków firmowych, by nie odcięto prądu w biurze.
• Wysłanie jednej, kluczowej faktury (jeśli nikt inny nie może tego zrobić).

Co jest ZABRONIONE:

• Czynności wykonywane na polecenie pracodawcy. Jeśli szef dzwoni i mówi “wyślij mi tylko tego maila”, a Ty to zrobisz – tracisz zasiłek. Polecenie służbowe wyklucza “incydentalność”.

Aktywność niezgodna z celem zwolnienia

Utracisz zasiłek, jeśli Twoje zachowanie utrudnia lub wydłuża proces leczenia.

Przykład: Masz zwolnienie ze względu na chory kręgosłup, a kontroler przyłapie Cię na remoncie mieszkania lub noszeniu ciężkich zakupów, co jest niezgodne z zaleceniami lekarskimi.

Wyjątek: “Zwykłe czynności dnia codziennego” (wyjście po jedzenie, do apteki, krótki spacer) są dozwolone, o ile lekarz nie nakazał bezwzględnego leżenia.

Nowe uprawnienia kontrolera

Od kwietnia kontroler ZUS wchodząc do Twojego domu lub firmy będzie miał prawo:

• Wylegitymować Cię (poprosić o dowód osobisty).
• Wejść na teren nieruchomości, gdzie prowadzisz działalność lub mieszkasz.
• Żądać informacji od Twojego pracodawcy lub lekarza.

Etap 3: Zmiany od 1 stycznia 2027 r.

Na tę zmianę wielu czekało, ale musimy uzbroić się w cierpliwość. Dopiero w 2027 roku wejdzie przepis dotyczący osób pracujących w kilku miejscach.

Dwie prace, jedno L4?

• Obecnie (do końca 2026 r.): Jeśli jesteś chory, jesteś niezdolny do każdej pracy. L4 obejmuje wszystkie etaty. 
• Od 2027 r.: Będzie można orzec czasową niezdolność do pracy tylko dla jednego tytułu ubezpieczenia, jeśli rodzaj pracy w drugim miejscu pozwala na jej wykonywanie.

Przykład (po 1.01.2027): Masz złamaną nogę.

• Praca A (Magazynier): Jesteś niezdolny do pracy (bierzesz zasiłek).
• Praca B (Programista pracujący zdalnie): Jesteś zdolny do pracy (pracujesz i dostajesz pensję).

PAMIĘTAJ!

W 2026 roku to wciąż nielegalne! Jeśli pracujesz na jednym etacie, a na drugim masz L4, ZUS zabierze Ci zasiłek.

‍

Jak się przygotować do kontroli ZUS? Krok po kroku

Uważaj na zwolnienie z tytułu opieki 

Jeśli bierzesz L4 na chore dziecko (powyżej 2 lat) albo chorego małżonka, upewnij się, że faktycznie jesteś osobą, która realnie musi tę opiekę sprawować. ZUS będzie miał jasną podstawę, by to weryfikować - również pod kątem tego, czy w domu jest ktoś, kto mógłby przejąć opiekę od Ciebie.

Przygotuj się na pytania ZUS i trzymaj się jednej wersji faktów

ZUS może poprosić Cię o wyjaśnienia. Dlatego warto zawczasu uporządkować fakty: gdzie przebywasz w czasie L4, jakie masz zalecenia lekarza i co robisz, żeby wrócić do zdrowia. Jeśli kontrola się pojawi, łatwiej będzie Ci odpowiedzieć konkretnie i spójnie.

Ustal zasady kontaktu w pracy - i naprawdę ich pilnuj

Do “pracy” mogą zostać zaliczone nie tylko maile, ale też telefony, wiadomości na Slack/Teams, WhatsApp, logowanie do systemów, akceptacje, “krótkie konsultacje” czy podpisy. Na L4 nie wykonuj żadnych działań zawodowych, nawet jeśli wydają się błahe.

Jeśli prowadzisz działalność - ustal zastępstwo i ogranicz działania do minimum

Przy prowadzeniu działalności ryzyko związane z cofnięciem zasiłku na chorobowym jest bardzo realne, bo wiele czynności da się podciągnąć pod aktywność zarobkową. W miarę możliwości ustal wcześniej, kto Cię zastępuje i co jest wstrzymane do czasu zakończenia zwolnienia. Im mniej aktywności, tym mniejsze ryzyko utraty świadczenia.

Dla pracodawców - poinformuj pracowników i wprowadź prostą procedurę

Jeśli kogoś zatrudniasz, wyślij jasną informację, np.:
"Od kwietnia 2026 r. wykonywanie pracy na polecenie pracodawcy w trakcie L4 jest ustawowo zabronione i może pozbawić świadczenia. Proszę nie odbierać służbowych maili i nie wykonywać żadnych zadań na zwolnieniu. W razie pilnej sytuacji kontaktujemy się wyłącznie przez [imię, rola]." Dodatkowo ustaw zastępstwa i zadbaj, by osoba na L4 nie dostawała nowych zadań ani próśb o "krótką pomoc" - to chroni też firmę.

‍

Najczęstsze błędy – sprawdź czy ich nie popełniasz

BŁĄD #1: Myślenie, że ZUS wypłaca świadczenie od 1. dnia

Sytuacja: Przestajesz płacić wynagrodzenie chorobowe za pierwsze 33 lub 14 dni zwolnienia. 

Fakt: Ustawa o przejęciu płatności przez ZUS to tylko projekt. W 2026 roku nadal płaci pracodawca (za pierwsze 33 dni lub - jeśli pracownik ma ukończone 50 lat - 14 dni). Nie zmieniaj zasad naliczania płac! 

BŁĄD #2: Praca "na polecenie szefa" jako usprawiedliwienie

Sytuacja: Pracownik na L4 wysyła raport, bo “szef kazał, to była sytuacja awaryjna”.

Konsekwencja: Utrata zasiłku. Nowe przepisy (od kwietnia) mówią wprost: polecenie pracodawcy NIE jest okolicznością usprawiedliwiającą pracę na L4.

BŁĄD #3: Praca w drugiej firmie na L4 w 2026 roku

Sytuacja: Masz dwa etaty, na jednym bierzesz L4, na drugim pracujesz zdalnie. 

Konsekwencja: W 2026 roku to nadal zakazane. Przepis pozwalający na takie rozdzielenie wejdzie w życie dopiero w 2027 roku.

‍

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy mogę iść do apteki, będąc na zwolnieniu lekarskim?

Tak. Nowe przepisy (od kwietnia 2026) potwierdzają, że “zwykłe czynności dnia codziennego”, takie jak wyjście do apteki, są dozwolone, o ile zwolnienie lekarskie jest wykorzystywane zgodnie z jego przeznaczeniem.

Kiedy ZUS zacznie płacić wynagrodzenie chorobowe od 1. dnia?

Nie w tej ustawie. To postulat, który jest w fazie analiz. W 2026 roku obowiązują stare zasady finansowania (33 dni płaci firma).

Czy kontroler może wejść do mojego mieszkania w trakcie kontroli ZUS?

Tak. Od 13 kwietnia 2026 r. ustawa daje kontrolerowi wyraźne uprawnienie do wstępu na teren nieruchomości w miejscu prowadzenia działalności lub miejscu zamieszkania osoby kontrolowanej.

Co oznaczają "czynności incydentalne"?

To sporadyczne czynności zawodowe, których niewykonanie mogłoby przynieść straty (np. podpisanie dokumentów do urzędu), ale które nie są wykonywane na bieżące polecenie ze strony pracodawcy. Należy jednak pamiętać, że takie czynności incydentalne nie mogą naruszać celu zwolnienia lekarskiego od pracy.

‍

Podsumowanie

Styczeń 2026: ZUS zaczyna ostrzej kontrolować "opiekę" i lekarzy.

Kwiecień 2026: Możesz legalnie wykonać "incydentalną" czynność (podpisać fakturę), ale nie pracować na rozkaz szefa. Kontroler może Cię wylegitymować.

Rok 2027: Dopiero wtedy rozdzielisz L4 w jednej pracy od pracy w drugiej.

‍

Potrzebujesz pomocy?

Gubisz się w datach i przepisach? Skontaktuj się z VATAX. Pomożemy Ci zweryfikować, czy Twoje działania na L4 są dopuszczalne.

‍

PODSTAWA PRAWNA

Ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (podpisana przez Prezydenta 7 stycznia 2026 r.).